Pyrethroid Là Gì? Lambda-cyhalothrin Và Nhóm Thuốc Trừ Sâu Tiếp Xúc

Pyrethroid là gì?

Pyrethroid là nhóm thuốc trừ sâu hóa học được tổng hợp dựa trên đặc tính diệt côn trùng của pyrethrin tự nhiên.

Pyrethrin là hợp chất có trong một số loài hoa cúc có khả năng xua đuổi và làm côn trùng bị tê liệt nhanh. Tuy nhiên, pyrethrin tự nhiên dễ bị phân hủy dưới ánh sáng, vì vậy hiệu lực ngoài môi trường thường không kéo dài.

Từ cấu trúc của pyrethrin, các nhà nghiên cứu đã phát triển pyrethroid tổng hợp nhằm cải thiện:

• Độ ổn định dưới ánh sáng.
• Khả năng bám trên bề mặt cây.
• Thời gian duy trì hiệu lực.
• Khả năng kiểm soát nhiều nhóm sâu hại.
• Hiệu quả ở lượng hoạt chất tương đối thấp.

Pyrethroid hiện được sử dụng phổ biến trong nông nghiệp nhờ khả năng hạ gục côn trùng nhanh. Phần lớn hoạt chất trong nhóm này phát huy tác dụng qua tiếp xúc và vị độc, thay vì lưu dẫn mạnh trong cây.

Một số hoạt chất pyrethroid thường gặp gồm:

• Lambda-cyhalothrin.
• Cypermethrin.
• Alpha-cypermethrin.
• Deltamethrin.
• Permethrin.
• Bifenthrin.
• Fenpropathrin.

Mặc dù có tên hoạt chất khác nhau, phần lớn các hoạt chất trên đều thuộc cùng nhóm cơ chế IRAC 3A. Vì vậy, đổi từ một hoạt chất pyrethroid sang một pyrethroid khác chưa được xem là luân phiên cơ chế tác động đúng nghĩa.

Pyrethroid được phát triển từ hoạt tính của pyrethrin tự nhiên

Pyrethroid khác pyrethrin như thế nào?

Pyrethrin và pyrethroid có cùng nền tảng tác động lên hệ thần kinh côn trùng nhưng khác nhau về nguồn gốc.

Pyrethrin có nguồn gốc tự nhiên từ hoa cúc. Nhóm này có khả năng hạ gục côn trùng nhanh nhưng kém bền dưới ánh sáng và điều kiện ngoài đồng.

Pyrethroid là hoạt chất tổng hợp được phát triển dựa trên cấu trúc của pyrethrin. Nhờ được điều chỉnh về cấu trúc hóa học, pyrethroid thường ổn định hơn và duy trì hiệu lực lâu hơn.

Có thể hiểu đơn giản:

• Pyrethrin là hoạt chất có nguồn gốc tự nhiên.
• Pyrethroid là hoạt chất tổng hợp mô phỏng pyrethrin.
• Cả hai đều tác động chủ yếu lên hệ thần kinh côn trùng.
• Pyrethroid thường có độ bền và khả năng ứng dụng ngoài đồng cao hơn.

Cơ chế tác động của nhóm pyrethroid

Pyrethroid thuộc nhóm hoạt chất điều biến kênh natri trong tế bào thần kinh côn trùng.

Ở trạng thái bình thường, các kênh natri đóng và mở theo nhịp để truyền tín hiệu thần kinh. Khi côn trùng tiếp xúc hoặc ăn phải pyrethroid, hoạt chất làm quá trình đóng – mở này bị rối loạn.

Kênh natri có thể duy trì trạng thái mở lâu hơn bình thường, khiến hệ thần kinh liên tục bị kích thích. Côn trùng dần mất khả năng kiểm soát vận động.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

1. Hoạt động bất thường hoặc kích động mạnh.
2. Run cơ, co giật.
3. Mất khả năng phối hợp vận động.
4. Tê liệt và ngừng ăn.
5. Suy kiệt rồi chết.

Đây là lý do pyrethroid thường tạo hiệu ứng “knockdown” – hạ gục nhanh. Sau khi tiếp xúc với thuốc, sâu có thể ngừng ăn hoặc rơi khỏi cây trong thời gian tương đối ngắn.

Tuy nhiên, khả năng hạ gục nhanh không đồng nghĩa thuốc luôn đạt hiệu quả cao. Nếu sâu đã lớn, trú sâu trong thân, quả hoặc quần thể sâu đã giảm độ nhạy, hiệu quả phòng trừ có thể thấp hơn.

Hoa cúc pyrethrum – nguồn gốc của pyrethrin tự nhiên

Thuốc trừ sâu tiếp xúc là gì?

Thuốc trừ sâu tiếp xúc phát huy tác dụng khi hoạt chất chạm trực tiếp vào cơ thể sâu hoặc khi sâu di chuyển qua bề mặt đã có thuốc.

Hoạt chất có thể xâm nhập qua:

• Lớp biểu bì bên ngoài.
• Chân, râu và các khớp nối.
• Hệ thống lỗ thở.
• Miệng khi sâu ăn phần lá có thuốc bám.

Phần lớn pyrethroid vừa có tác động tiếp xúc, vừa có tác động vị độc. Điều này có nghĩa sâu có thể bị ảnh hưởng khi bị phun trúng hoặc khi ăn mô cây đã được xử lý.

Vì không phải nhóm nội hấp mạnh, hiệu quả của pyrethroid phụ thuộc nhiều vào độ phủ dung dịch. Nếu thuốc chỉ bám ở mặt trên lá trong khi sâu tập trung dưới mặt lá hoặc trong tán rậm, khả năng kiểm soát sẽ giảm.

Khi sử dụng thuốc tiếp xúc, cần chú ý:

• Phun đều cả hai mặt lá.
• Hướng vòi vào đọt non và vị trí sâu trú ẩn.
• Không để dung dịch chảy thành dòng.
• Hạn chế phun khi gió mạnh.
• Không phun ngay trước mưa.
• Sử dụng lượng nước phù hợp với tán cây.

Lambda-cyhalothrin là gì?

Lambda-cyhalothrin là một hoạt chất trừ sâu thuộc nhóm pyrethroid tổng hợp, được xếp vào nhóm cơ chế tác động IRAC 3A.

Hoạt chất này tác động lên kênh natri của hệ thần kinh côn trùng, tạo hiệu ứng tiếp xúc, vị độc và hạ gục tương đối nhanh.

Lambda-cyhalothrin thường được sử dụng trong các chương trình kiểm soát một số nhóm sâu như:

• Sâu ăn lá.
• Sâu cuốn lá.
• Sâu xanh.
• Sâu khoang.
• Bọ xít.
• Bọ nhảy.
• Một số nhóm rầy, rệp và côn trùng chích hút.
• Một số sâu đục quả khi sâu còn nhỏ và chưa xâm nhập sâu.

Đối tượng sử dụng cụ thể phụ thuộc vào từng sản phẩm, cây trồng và phạm vi đăng ký trên nhãn. Không nên mặc định mọi sản phẩm chứa Lambda-cyhalothrin đều được sử dụng cho tất cả các loại sâu.

Đặc điểm nổi bật của Lambda-cyhalothrin

Hạ gục sâu nhanh

Lambda-cyhalothrin tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, khiến sâu nhanh chóng giảm khả năng di chuyển và ngừng gây hại.

Đặc điểm này phù hợp trong những thời điểm cây đang ở giai đoạn mẫn cảm như phát triển đọt non, hình thành lá, ra hoa hoặc nuôi quả non.

Tác động tiếp xúc và vị độc

Sâu có thể bị ảnh hưởng khi bị phun trực tiếp hoặc ăn phần cây có thuốc bám trên bề mặt.

Do đó, hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào nồng độ mà còn phụ thuộc vào việc dung dịch có tiếp cận được nơi sâu sinh sống hay không.

Phổ tác động tương đối rộng

Lambda-cyhalothrin có thể được sử dụng để quản lý nhiều nhóm côn trùng miệng nhai và chích hút. Tuy nhiên, phổ tác động rộng cũng có thể ảnh hưởng đến côn trùng có ích nếu sử dụng không đúng thời điểm.

Vì vậy, người dùng cần kiểm tra ruộng trước khi phun, tránh xử lý tràn lan khi mật độ sâu còn thấp hoặc thiên địch đang kiểm soát tốt quần thể sâu.

Khi nào nên sử dụng Lambda-cyhalothrin?

Lambda-cyhalothrin thường phát huy hiệu quả tốt hơn khi sử dụng ở giai đoạn sâu còn nhỏ và đang hoạt động bên ngoài bề mặt cây.

Khi sâu non mới xuất hiện

Sâu tuổi nhỏ thường có lớp biểu bì mỏng, sức ăn chưa cao và khả năng chống chịu thấp hơn sâu trưởng thành.

Phun sớm giúp hạn chế thiệt hại và giảm nhu cầu phải xử lý nhiều lần.

Khi sâu đang hoạt động trên lá hoặc đọt

Thuốc tiếp xúc phù hợp với sâu đang bò, ăn hoặc trú trên bề mặt cây.

Đối với sâu đã chui sâu vào thân, cành hoặc quả, dung dịch khó tiếp cận trực tiếp. Việc phun ở giai đoạn này thường cho hiệu quả thấp hơn.

Khi cần giảm nhanh hoạt động gây hại

Nhờ khả năng hạ gục tương đối nhanh, Lambda-cyhalothrin có thể được cân nhắc khi mật độ sâu tăng và cây cần được bảo vệ kịp thời.

Tuy nhiên, quyết định phun cần dựa trên mật độ thực tế, tỷ lệ cây bị hại và giai đoạn sinh trưởng, thay vì chỉ nhìn thấy một vài cá thể sâu trên ruộng.

Vì sao phun pyrethroid đôi khi không hiệu quả?

Có nhiều trường hợp hoạt chất vẫn phù hợp nhưng hiệu quả thực tế không đạt như mong muốn do kỹ thuật sử dụng chưa đúng.

Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

• Phun khi sâu đã lớn.
• Sâu đã chui vào thân hoặc quả.
• Không phun kỹ mặt dưới lá.
• Tán cây quá rậm, dung dịch không vào bên trong.
• Phun trước khi mưa.
• Dùng lượng nước quá ít.
• Thiết bị phun tạo hạt không đều.
• Sử dụng lặp lại nhóm pyrethroid quá nhiều lần.
• Pha thuốc không đúng hướng dẫn.
• Quần thể sâu đã hình thành tính kháng.

Trước khi phun, nên kiểm tra nhiều vị trí trong vườn, gồm mặt dưới lá, đọt non, hoa, quả non và tầng tán bên trong.

Việc xác định đúng nơi sâu tập trung sẽ giúp điều chỉnh hướng vòi và lượng nước phù hợp hơn.

KATAKILL trong chương trình quản lý sâu hại

Trong chương trình kiểm soát sâu hại, nhà vườn có thể tham khảo sản phẩm KATAKILL theo đúng thành phần, cây trồng, đối tượng và hướng dẫn được thể hiện trên nhãn.

Khi sử dụng sản phẩm thuộc nhóm pyrethroid, cần tuân thủ các nguyên tắc:

• Xác định đúng loại sâu.
• Ưu tiên xử lý khi sâu còn nhỏ.
• Phun đúng vị trí sâu tập trung.
• Dùng đúng liều lượng khuyến cáo.
• Không tự ý tăng nồng độ.
• Không phun liên tục nhiều lần.
• Tuân thủ thời gian cách ly.
• Luân phiên với nhóm hoạt chất khác cơ chế.

KATAKILL không nên được sử dụng theo lịch cố định khi chưa kiểm tra ruộng. Việc phun chỉ nên tiến hành khi có đối tượng sâu phù hợp và đạt mức cần can thiệp.

Nhà vườn có thể tham khảo thêm nội dung về cơ chế tác động của các nhóm thuốc trừ sâu để xây dựng lịch luân phiên hợp lý.

Nguy cơ kháng thuốc của nhóm pyrethroid

Kháng thuốc xảy ra khi một phần quần thể sâu vẫn sống sót sau khi tiếp xúc với thuốc ở liều sử dụng thông thường.

Nếu pyrethroid được sử dụng liên tục, những cá thể nhạy cảm sẽ bị tiêu diệt trước. Các cá thể có khả năng chịu thuốc sống sót, sinh sản và truyền đặc điểm này cho thế hệ sau.

Theo thời gian, hiệu lực của thuốc giảm dần dù người dùng vẫn pha theo liều cũ.

Một số biểu hiện có thể liên quan đến kháng thuốc:

• Sâu vẫn sống sau khi bị phun trực tiếp.
• Hiệu lực duy trì ngắn hơn trước.
• Phải phun lại nhiều lần.
• Cùng một loại sâu nhưng thuốc tác động chậm.
• Sâu tái phát nhanh sau xử lý.

Tuy nhiên, không nên vội kết luận kháng thuốc nếu chưa kiểm tra kỹ thuật phun, thời tiết, tuổi sâu và chất lượng sản phẩm.

Cách luân phiên pyrethroid đúng

Một sai lầm phổ biến là đổi Lambda-cyhalothrin sang Cypermethrin hoặc Deltamethrin rồi cho rằng đã luân phiên hoạt chất.

Thực tế, các hoạt chất này đều thuộc nhóm IRAC 3A và cùng tác động lên kênh natri. Việc đổi tên hoạt chất nhưng giữ nguyên mã cơ chế vẫn tạo áp lực chọn lọc tương tự lên quần thể sâu.

Luân phiên đúng cần lựa chọn nhóm hoạt chất có mã IRAC khác, đồng thời phù hợp với:

• Loại sâu cần kiểm soát.
• Giai đoạn phát triển của sâu.
• Cây trồng sử dụng.
• Sản phẩm đã được đăng ký.
• Thời gian cách ly và điều kiện sản xuất.

Không nên sử dụng cùng một nhóm cơ chế cho nhiều thế hệ sâu liên tiếp.

Biện pháp hạn chế sâu kháng pyrethroid

Không phun khi chưa cần thiết

Mỗi lần phun không cần thiết đều làm tăng áp lực chọn lọc kháng thuốc và ảnh hưởng đến thiên địch.

Nên kiểm tra mật độ sâu và mức độ gây hại trước khi quyết định xử lý.

Phun khi sâu còn nhỏ

Sâu non thường dễ kiểm soát hơn, giúp thuốc đạt hiệu quả ở liều khuyến cáo và giảm số lần phun lặp lại.

Không tự ý tăng hoặc giảm liều

Liều quá thấp có thể không kiểm soát được cá thể có sức chịu đựng cao. Ngược lại, liều quá cao làm tăng nguy cơ ảnh hưởng đến cây, người sử dụng và môi trường.

Cần pha đúng hướng dẫn trên nhãn.

Kết hợp biện pháp canh tác

Quản lý sâu hại không nên chỉ phụ thuộc vào thuốc hóa học.

Nhà vườn có thể kết hợp:

• Vệ sinh tàn dư cây trồng.
• Thu gom lá và quả bị hại.
• Cắt bỏ cành có sâu đục.
• Quản lý cỏ dại và ký chủ phụ.
• Sử dụng bẫy phù hợp.
• Theo dõi ổ trứng và sâu non.
• Bảo vệ thiên địch.
• Bón phân cân đối, tránh dư đạm.
• Tạo tán thông thoáng.

Những biện pháp này giúp giảm mật độ sâu ban đầu và hạn chế số lần sử dụng thuốc.

Lưu ý an toàn khi sử dụng pyrethroid

Trong quá trình pha và phun, người sử dụng cần:

• Mặc quần áo dài tay và đồ bảo hộ.
• Đeo găng tay, khẩu trang, kính và ủng.
• Không ăn uống hoặc hút thuốc khi pha thuốc.
• Không dùng tay trần khuấy dung dịch.
• Không phun ngược chiều gió.
• Không để trẻ em hoặc người không có nhiệm vụ vào khu vực phun.
• Tắm rửa và thay quần áo sau khi sử dụng.
• Thu gom bao bì đúng nơi quy định.
• Không tái sử dụng chai hoặc gói đựng thuốc.

Cần tránh để thuốc và nước rửa bình phun chảy xuống ao, hồ hoặc kênh mương. Không phun trực tiếp vào khu vực hoa đang có nhiều ong và côn trùng thụ phấn hoạt động.

Nếu thuốc bắn vào da, mắt hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần sơ cứu theo hướng dẫn trên nhãn và đến cơ sở y tế khi cần thiết. Nên mang theo bao bì hoặc nhãn sản phẩm để cung cấp thông tin cho nhân viên y tế.

Một số câu hỏi thường gặp

Pyrethroid có phải thuốc nội hấp không?

Phần lớn pyrethroid tác động chủ yếu qua tiếp xúc và vị độc. Nhóm này không nên được xem là thuốc nội hấp mạnh có khả năng phân bố đến toàn bộ cây.

Lambda-cyhalothrin thuộc nhóm nào?

Lambda-cyhalothrin thuộc nhóm pyrethroid tổng hợp, mã cơ chế IRAC 3A, tác động lên kênh natri của hệ thần kinh côn trùng.

Có thể luân phiên Lambda-cyhalothrin với Cypermethrin không?

Không nên xem đây là biện pháp luân phiên cơ chế hoàn chỉnh vì cả hai đều thuộc nhóm IRAC 3A.

Có nên tăng liều khi thuốc giảm hiệu quả?

Không. Cần kiểm tra tuổi sâu, kỹ thuật phun, điều kiện thời tiết và lịch sử sử dụng hoạt chất. Nếu nghi ngờ kháng thuốc, nên chuyển sang nhóm cơ chế khác phù hợp thay vì tự ý tăng liều.